ایده کلیدی: پاسخ واحدی وجود ندارد، چون مردم و نهادهای دینی به این پرسش به شیوه‌های متفاوتی پاسخ می‌دهند؛ آنچه می‌توان روشن گفت این است که علم چه چیزی را آزمون می‌کند و چه چیزی را نه، و گروههای مشخص واقعاً چه گفتهاند.
چرا این صفحه فرق دارد
بیشتر صفحه‌های این سایت بخشی از علم را توضیح می‌دهند. این صفحه کار دیگری می‌کند. توضیح می‌دهد مردم به چه باور دارند و سازمان‌ها چه گفتهاند، و هر دیدگاه را به یک منبع مشخص نسبت می‌دهد. نه له یا علیه هیچ دینی استدلال می‌کند و نه له یا علیه نداشتن دین.
خوانندگان این سایت از سنت‌های گوناگون می‌آیند، و از هیچ سنتی هم. هر دیدگاهی که در ادامه آمده را افرادی صادق و اهل تفکر دارند.
علم به چه چیزی میتواند بپردازد و به چه چیزی نمی‌تواند
علم با سنجیدن توضیحها در برابر شواهد دنیای طبیعی کار می‌کند. میتواند بپرسد گونه‌ها چگونه تغییر می‌کنند، یک فسیل چند ساله است، یا دو جانور چه نسبتی با هم دارند. این پرسش‌ها پاسخ‌هایی دارند که می‌توان بررسی‌شان کرد، و شواهد فرگشت در سراسر این سایت آمده است، از فرگشت چیست شروع میشود.
بعضی پرسش‌ها را نمیتوان این‌طور آزمود. آیا خدا وجود دارد؟ آیا جهان هدفی دارد؟ چه چیزی زندگی را معنادار می‌کند؟ هیچ آزمایشی نمی‌تواند این‌ها را اندازه بگیرد. مردم از راه دین، فلسفه و تأمل شخصی به آنها پاسخ می‌دهند.
در سال 2008 آکادمی ملی علوم آمریکا و مؤسسه پزشکی کتابی با عنوان Science, Evolution, and Creationism منتشر کردند. در آن آمده بود: «علم و دین دو شیوه متفاوت برای فهم جهان‌اند.» قاضی پرونده دادگاه کیتزمیلر علیه دوور (Kitzmiller v. Dover) در سال 2005، که در صفحه پیچیدگی تقلیل‌ناپذیر درباره‌اش بحث شده، به نکته‌ای مرتبط اشاره کرد. او نوشت علم خود را به توضیح‌های طبیعی محدود می‌کند و به پرسشهای معنا و هدف نمی‌پردازد.
همه با این شیوه مرزبندی موافق نیستند. در یک نظرسنجی سال 2015 مرکز پژوهشی پیو، 59٪ بزرگسالان آمریکایی گفتند علم و دین اغلب با هم در تعارض‌اند، اما 68٪ گفتند باورهای دینی خودشان با علم تعارض ندارد. بعضی مؤمنان فرگشت را چالشی مستقیم برای ایمانشان می‌دانند و بعضی افراد غیردینی علم و دین را رقیب هم می‌بینند. این دیدگاه‌ها هم بخشی از طیفی هستند که در ادامه آمده است.
طیف دیدگاه‌ها
وسوسه‌انگیز است که فقط دو اردوگاه را تصور کنیم. در واقع دیدگاه‌ها در طیفی گسترده پخش‌اند. این هم چهار دیدگاه رایج، هرکدام با یک نمونه نام‌دار.
| دیدگاه | نمونه |
|---|---|
| رد فرگشت به دلایل دینی | Answers in Genesis، یک مؤسسه مسیحی، میگوید روزهای آفرینش در سفر پیدایش شش روز معمولی 24 ساعته بودند و تلاش برای جا دادن فرگشت در سفر پیدایش با متن مقدس سازگار نیست. |
| پذیرش فرگشت به‌عنوان شیوه آفرینش خدا | BioLogos، که ژنتیک‌دان فرانسیس کالینز، رهبر پروژه ژنوم انسان، آن را بنیان گذاشته، چیزی را ترویج می‌کند که «آفرینش فرگشتی» می‌نامد. |
| پذیرش فرگشت و دیدن علم و ایمان به‌عنوان دو حوزه متفاوت | نامه مسیحی پروژه نامه روحانیان، حقیقت دینی و حقیقت علمی را دو شکل متفاوت اما مکمل حقیقت می‌نامد. |
| پذیرش فرگشت بدون باور دینی | در نظرسنجی 2009 پیو که در ادامه آمده، 41٪ از دانشمندان آمریکایی مورد پرسش گفتند نه به خدا باور دارند و نه به نیرویی برتر. |
بسیاری از مردم دیدگاهی میان این‌ها دارند، و بسیاری در طول عمرشان دیدگاهشان را عوض می‌کنند.
نهادها و رهبران دینی چه گفتهاند
بیانیه‌های زیر نمونه‌اند و پیمایشی کامل نیستند. هر سنت دیدگاه‌های بسیار متنوعی در درون خود دارد و هیچ بیانیه‌ای از طرف همه اعضا سخن نمی‌گوید.
مسیحی
کلیسای کاتولیک. در سال 1950 پاپ پیوس دوازدهم نامه رسمی‌ای (انسیکلیکا) به نام Humani Generis نوشت. این نامه اجازه می‌داد فرگشت بدن انسان با شرطهایی بررسی و بحث شود. در 22 اکتبر 1996 پاپ ژانپل دوم پیامی به آکادمی علوم پاپی فرستاد. او گفت دانش تازه باعث شده نظریه فرگشت را «بیش از یک فرضیه» بشناسند. در همان پیام آموزه‌ای را که از پیوس دوازدهم بود تکرار کرد که روح انسان مستقیماً توسط خدا آفریده میشود.
کلیساهای پروتستان. دیدگاه‌ها بسیار متفاوت است. کلیسای متدیست متحد در کنفرانس عمومی 2008 خود از پروژه نامه روحانیان حمایت کرد و کلیسای پرسبیتری (ایالات متحده) در 2016 از آن حمایت کرد. Answers in Genesis، که پیش‌تر نقل شد، دیدگاه مخالف دارد. نظرسنجی 2013 پیو نشان داد 64٪ از پروتستان‌های انجیلی سفیدپوست در ایالات متحده گفتند انسانها از ابتدای زمان به همین شکل کنونی وجود داشته‌اند، در برابر 15٪ از پروتستان‌های سفیدپوست جریان اصلی (مین‌لاین).
پروژه نامه روحانیان. این پروژه در سال 2004 توسط زیست‌شناس آمریکایی مایکل زیمرمن آغاز شد. روحانیان نامه‌های سرگشاده‌ای را که از آموزش فرگشت حمایت می‌کند امضا می‌کنند. وب‌سایتش میگوید بیش از 16,000 روحانی در آن شرکت کردهاند. نامه‌های جداگانه‌ای برای روحانیان مسیحی، خاخام‌ها، روحانیان یکتاپرست جهان‌شمول (Unitarian Universalist)، روحانیان بودایی و روحانیان انسان‌گرا وجود دارد.
یهودی
در سال 1984 کنفرانس مرکزی خاخام‌های آمریکا، نهاد خاخامی یهودیت اصلاح‌طلب، قطعنامه‌ای درباره آفرینش‌باوری در کتاب‌های درسی مدرسه تصویب کرد. در آن آمده بود اصول فرگشت زیستی برای فهم علم اساسی است. نامه پروژه نامه روحانیان برای خاخام‌ها، که خاخام‌هایی از چند شاخه یهودیت امضا کردهاند، یادآوری می‌کند که روایت آفرینش در کتاب مقدس جای تفسیر دارد و بعضی آن را تحت‌اللفظی و بعضی آن را تمثیلی می‌خوانند. همین یادآوری خودش بازتابی از طیف دیدگاه‌های یهودی است: همه جامعه‌ها یا خاخام‌های یهودی یک موضع را ندارند.
مسلمان
در سال 2013 مرکز پژوهشی پیو نظرسنجی‌ای از مسلمانان کشورهای بسیار منتشر کرد. در 13 کشور از 22 کشوری که این پرسش در آنها مطرح شد، دست‌کم نیمی از مردم گفتند انسانها و دیگر جانداران در طول زمان فرگشت یافتهاند. اعداد بسیار متفاوت بود. در قزاقستان 79٪ فرگشت را پذیرفتند و در لبنان 78٪. در عراق 67٪ گفتند انسانها همیشه به همین شکل کنونی وجود داشته‌اند و در تاجیکستان 55٪ همین را گفتند.
دانشوران مسلمان هم با هم اختلاف نظر دارند. نضال قسوم (Nidhal Guessoum)، اخترفیزیک‌دان الجزایری و استاد دانشگاه آمریکایی شارجه، در کتاب 2011 خود Islam’s Quantum Question استدلال کرد که نظریه فرگشت با باورهای اصلی مسلمانان تناقض ندارد. قسوم همچنین اشاره کرده که حتی بسیاری از مسلمانان تحصیل‌کرده این ایده را که انسانها با میمون‌های انسان‌نما نیاکان مشترک دارند رد می‌کنند، و این نشان می‌دهد دیدگاه او یکی از چند دیدگاه است.
هندو
سنت‌های هندو بسیار متنوع‌اند، پس به‌ویژه مهم است که کلی‌گویی نکنیم. سی. مکنزی براون (C. Mackenzie Brown)، پژوهشگر دین از دانشگاه ترینیتی، این پرسش را در کتاب 2012 خود Hindu Perspectives on Evolution: Darwin, Dharma, and Design بررسی کرده است. او ایده‌های هندوی باستانی و کلاسیک را توصیف می‌کند که هم آفرینش به دست خدا را در بر می‌گیرند و هم «فرگشتی» کیهانی که با نظریه داروین فرق دارد. وقتی ایده‌های داروین در دوران حکومت بریتانیا به هند رسید، اندیشمندان هندو به شیوه‌های گوناگون واکنش نشان دادند. براون گزارش می‌دهد که نسبتاً کم‌تر کسی داروینیسم را یکسره رد کرد، اما استدلال می‌کند که هماهنگی آسانی که اغلب میان اندیشه هندو و فرگشت داروینی ادعا میشود پیچیده‌تر از آن چیزی است که به نظر می‌رسد.
بودایی
دالایی لاما چهاردهم، تنزین گیاتسو، در کتاب 2005 خود The Universe in a Single Atom درباره علم نوشت. در مقاله‌ای در نیویورک تایمز در 12 نوامبر 2005 نوشت: «اگر علم ثابت کند بعضی باورهای بودایی غلط است، آنگاه آیین بودا باید تغییر کند.» در کتابش فرگشت را یکی از نظریه‌های کلیدی توصیف کرد که هر جهان‌بینی معتبری باید آن را در نظر بگیرد. معلمان و جامعه‌های بودایی دیگر ممکن است این را به شکل دیگری بیان کنند.
نهادهای علمی چه گفتهاند
در 21 ژوئن 2006 مجمع میان‌آکادمیک (InterAcademy Panel)، شبکه‌ای از آکادمی‌های علوم ملی، بیانیه‌ای درباره آموزش فرگشت صادر کرد. بیش از 65 آکادمی آن را امضا کردند، از جمله آکادمی ملی علوم هند، آکادمی علوم جمهوری اسلامی ایران، آکادمی پژوهش علمی و فناوری مصر، آکادمی علوم پاکستان، آکادمی علوم ترکیه، انجمن سلطنتی بریتانیا و آکادمی ملی علوم آمریکا.
این بیانیه‌ها درباره آموزش علم‌اند. فرگشت را به‌خوبی پشتیبانی‌شده با شواهد توصیف می‌کنند. به هیچ‌کس نمی‌گویند درباره خدا چه باور کند.
نظرسنجی‌ها چه نشان می‌دهند
نظرسنجی‌ها تصویری از آنچه مردم واقعاً فکر می‌کنند می‌دهند، اما شیوه بیان پرسش بسیار اهمیت دارد.
- دانشمندان، 2009. پیو از اعضای انجمن آمریکایی پیشرفت علم در ایالات متحده نظرسنجی کرد. 97٪ گفتند انسانها و دیگر جانداران در طول زمان فرگشت یافتهاند. 33٪ گفتند به خدا باور دارند، 18٪ به یک روح جهانی یا نیرویی برتر، و 41٪ به هیچکدام.
- مردم آمریکا، 2013. پیو دریافت 60٪ بزرگسالان آمریکایی گفتند انسانها و دیگر جانداران در طول زمان فرگشت یافتهاند و 33٪ گفتند از ابتدای زمان به همین شکل کنونی وجود داشته‌اند.
- مردم آمریکا، 2019. پیو به شکل تازه‌ای پرسید و گزینه‌های جداگانه‌ای برای فرگشتِ هدایت‌شده یا مجازشده توسط خدا گذاشت. این بار 81٪ گفتند انسانها فرگشت یافتهاند: 33٪ فقط از راه فرایندهای طبیعی و 48٪ از راه فرایندهایی که خدا یا نیرویی برتر هدایت کرده یا اجازه داده است. 18٪ گفتند انسانها همیشه به همین شکل کنونی وجود داشته‌اند.
جهش از 60٪ به 81٪ به این معنا نیست که مردم نظرشان را عوض کردهاند. نشان می‌دهد بسیاری از کسانی که فرگشت را میپذیرند باور دارند خدا هم دخیل بوده، و شیوه‌های بیان قبلی راه روشنی برای گفتن این به آنها نمی‌داد.
احترام به پاسخ‌های متفاوت
وقتی مردم درباره این موضوع صحبت می‌کنند، چند چیز معمولاً کمک می‌کند:
- آنچه یک شخص یا گروه واقعاً گفته را توصیف کنید، نه آنچه «یک دین باور دارد».
- پرسشهای علمی (در طبیعت چه رخ داده و از کجا می‌دانیم) را از پرسشهای دینی یا فلسفی (چرا اصلاً چیزی وجود دارد و معنایش چیست) جدا نگه دارید.
- به یاد داشته باشید که مؤمنان و غیرمؤمنان در همه طرف‌های این گفت‌وگو پیدا می‌شوند.
قدم بعدی
برای دیدن اینکه چرا دانشمندان فرگشت را نظریه می‌نامند، آیا فرگشت فقط یک نظریه است؟ را بخوانید. برای دیدن اینکه چرا پیدایش زندگی پرسشی جداست، آیا فرگشت پیدایش زندگی را توضیح می‌دهد؟ را بخوانید. برای تاریخچه خود این ایده، داروین و تاریخچه این ایده را بخوانید.