تصویری که باید اول درستش کنید
بیشتر مردم فرگشت انسان را خطی تصور می‌کنند. در سمت چپ میمون انسان‌نمایی قوز کرده. در سمت راست یک انسان امروزی. در میان، ردیفی مرتب از پیکرها، که هر کدام بلندتر و کم‌موتر از قبلی است.
این تصویر غلط است. شایع‌ترین اشتباه درباره کل این موضوع است.
شکل واقعی یک بوته است. شاخهها جدا می‌شوند. چند تا به رشد ادامه می‌دهند. بیشترشان می‌ایستند.
دانشمندان این گونه‌های انسان‌مانند را هومینین (hominin) می‌نامند. تقریباً در همه 7 میلیون سال اخیر بیش از یک نوع هومینین همزمان روی زمین راه میرفت. امروز فقط یکی مانده است. این بخش عجیب است، نه بخش عادی.
یک خط زمان باید گونه‌ها را به ترتیبی فهرست کند، چون صفحه از بالا به پایین می‌رود. آن ترتیب را مثل صف نخوانید. هر گونه زیر شاخکی از یک بوته است و بسیاری‌شان با هم زنده بودند.
حدود 7 میلیون سال پیش: Sahelanthropus tchadensis
قدیمیترین فسیلی که معمولاً نزدیک شاخه انسان می‌گذارند Sahelanthropus tchadensis است. از چاد، در غرب میانه آفریقا، میآید و قدمتش میان 7 تا 6 میلیون سال پیش است.
مغزش کوچک بود، در حد مغز شامپانزه. اما سوراخی که نخاع از آن وارد جمجمه می‌شود جلوتر از میمون انسان‌نما قرار دارد. در جانور چهارپا آن سوراخ به عقب نگاه می‌کند. در جانور راست‌راه به پایین. همین جزئیات دلیل است که بعضی دانشمندان فکر می‌کنند Sahelanthropus از همان زمان راست می‌ایستاد.
دانشمندان دیگر مخالف‌اند. این بحث هنوز باز است. بحث‌های باز راه کار علم‌اند، و صفحه‌های درستکار باید این را بگویند.
حدود 4.4 میلیون سال پیش: Ardipithecus
در سال 1994 پژوهشگران در ناحیه Middle Awash در اتیوپی اسکلت ناقص یک ماده را پیدا کردند. گروه 15 سال آن را مطالعه کرد و در سال 2009 کامل توصیفش کرد. او را آردی (Ardi) لقب دادند. گونه‌اش Ardipithecus ramidus است و حدود 4.4 میلیون سال پیش میزیست.
آردی جالب است چون آمیزه‌ای است. شست پایش هنوز مثل میمون‌های انسان‌نما برای گرفتن شاخهها به پهلو بیرون زده بود. اما لگنش از لگن میمون‌های انسان‌نما کوتاه‌تر و پهن‌تر بود، که با راه رفتن روی دو پا جور است. او در جنگل‌زار میزیست، نه علفزار باز.
این نکته آخر مهم بود. بسیاری از دانشمندان فرض کرده بودند راه رفتن راست وقتی آغاز شد که جنگل‌ها به علفزار باز تبدیل شدند. آردی نشان داد شاید میان درخت‌ها آغاز شده باشد.
3.85 تا 2.95 میلیون سال پیش: Australopithecus afarensis
این گونه‌ای است که بیشتر مردم نامش را شنیده‌اند، به خاطر یک اسکلت.
در سال 1974 گروهی که در Hadar در اتیوپی کار می‌کرد حدود 40 درصد یک فرد را پیدا کرد. شماره فهرست AL 288-1 است. لقبش لوسی است. او حدود 3.2 میلیون سال پیش میزیست.
زانوها، لگن و ستون مهره‌های لوسی نشان می‌دهند روی زمین راست راه میرفت. بازوها و شانه‌هایش نشان می‌دهند هنوز بالا هم میرفت. مغزش کوچک بود، در این گونه معمولاً کمتر از 500 سانتیمتر مکعب، تقریباً یک‌سوم اندازه مغز انسان امروزی.
شاهد دومی هست که اصلاً استخوان نمی‌خواهد. در Laetoli در تانزانیا گروهی به سرپرستی مری لیکی ردی از جای پا را پیدا کرد که حدود 3.6 میلیون سال پیش در خاکستر آتشفشانی فشرده شده بود. جای پاها راه رفتنی راست را نشان می‌دهند که در آن اول پاشنه به زمین می‌رسد و شست پا به جلو اشاره می‌کند.
پس ترتیب قطعی است: راه رفتن راست با میلیون‌ها سال فاصله نخست آمد. مغزهای بزرگ خیلی بعدتر.
2.4 تا 1.4 میلیون سال پیش: Homo habilis
Homo habilis از حدود 2.4 تا 1.4 میلیون سال پیش میزیست. نامش یعنی «انسان ماهر». کاسه سرش از لوسی بزرگ‌تر بود، حدود 600 سانتیمتر مکعب، هرچند صورت و فک هنوز بزرگ بودند.
ابزارهای سنگی ساده با لبه تیز تا حدود 2.6 میلیون سال پیش در اتیوپی پدیدار می‌شوند. کسی تراشه‌هایی را از سنگ‌ریزه‌ها جدا می‌کرد تا لبه‌ای برنده بگیرد. این گامی بزرگ است، چون لبه برنده به جانوری کند، ضعیف و بی‌چنگال اجازه می‌دهد به گوشت و مغز استخوان برسد.
حدود 1.9 میلیون سال پیش: Homo erectus از آفریقا بیرون می‌رود
Homo erectus حدود 1.89 میلیون سال پیش پدیدار می‌شود و تا حدود 110,000 سال پیش دوام می‌آورد. اندکی مکث کنید و این عدد را ببینید. این گونه بیش از یک میلیون و نیم سال دوام آورد. گونه خود ما تا کنون حدود 300,000 سال دوام آورده است.
Homo erectus عموماً نخستین گونه انسانی دانسته می‌شود که فراتر از آفریقا پخش شد. فسیلهای Dmanisi در کشور گرجستان حدود 1.8 میلیون سال قدمت دارند، پس این پخش‌شدن زود رخ داد.
بهترین اسکلت تنها لقب پسر تورکانا (Turkana Boy) را دارد، با شماره فهرست KNM-WT 15000، که در سال 1984 در Nariokotome در کنیا پیدا شد. او نوجوانی بود که حدود 1.5 میلیون سال پیش مرد. تناسب‌های بدنش به‌طرز چشمگیری شبیه ما است: پاهای بلند، بازوهای کوتاه، تنه باریک ساخته‌شده برای راه رفتن و دویدن مسافت‌های دراز.
اندازه مغز در طول دوره دراز این گونه بزرگ شد، از حدود 700 سانتیمتر مکعب در نمونه‌های اولیه تا بیش از 1,000 در نمونه‌های بعدی.
700,000 تا 200,000 سال پیش: Homo heidelbergensis
Homo heidelbergensis تقریباً از 700,000 تا 200,000 سال پیش در آفریقا و اروپا میزیست. کاسه سرش از Homo erectus بزرگ‌تر بود و برجستگی ابروی سنگینی داشت.
بسیاری از دانشمندان فکر می‌کنند جمعیت‌هایی از این نوع کلی به نیاکان هم نئاندرتالها و هم ما نزدیک بودند. جمعیت‌های آفریقایی به یک سو رفتند و اروپایی‌ها به سوی دیگر.
یک یافته نشان می‌دهد مردم این دوره چقدر توانا بودند. در Schöningen در آلمان باستان‌شناسان نیزه‌های پرتابی چوبی را بیرون آوردند که قدمتشان تقریباً 200,000 تا 300,000 سال است. چوب به‌ندرت این‌قدر دوام می‌آورد. این‌ها دوام آوردند، چون گل آب‌خورده اکسیژن را بیرون نگه داشت. این‌ها سلاح‌های شکار تراش‌خورده و متعادل با دقت‌اند.
400,000 تا 40,000 سال پیش: نئاندرتالها
نئاندرتالها از حدود 400,000 تا 40,000 سال پیش در سراسر اروپا و غرب آسیا میزیستند. نخستین نمونه شناخته‌شده در سال 1856 از یک معدن سنگ آهک در دره Neander در آلمان آمد، سه سال پیش از آن‌که داروین کتابش را منتشر کند.
مغزشان به اندازه مغز ما و اغلب بزرگ‌تر بود، متناسب با بدن‌های سنگین‌تر. ابزار سنگی می‌ساختند، آتش را مهار می‌کردند، جانوران بزرگ را شکار می‌کردند و بعضی از مرده‌هایشان را دفن می‌کردند.
شواهد از آن کارتون قدیمیِ وحشیِ کودن پشتیبانی نمی‌کنند.
دنیسووانها: گونه‌ای که بیشتر در DNA پیدا شده است
دنیسووانها غیرعادی‌اند. ما آنها را بیشتر از ژنومشان می‌شناسیم، نه از اسکلت‌شان.
در سال 2010 پژوهشگران DNA یک استخوان انگشت کوچک را توالی‌یابی کردند که در غار Denisova در کوه‌های Altai در سیبری پیدا شده بود. DNA با نئاندرتالها نمی‌خواند و با انسان‌های امروزی هم نمی‌خواند. به گروه سومی تعلق داشت. از آن زمان فقط تعداد انگشت‌شماری فسیل فیزیکی به آنها نسبت داده شده است، از جمله استخوان فکی از Xiahe در فلات تبت.
شایسته است این‌جا مکث کنیم. یک جمعیت کامل انسانی از نوک یک انگشت شناسایی شد.
حدود 300,000 سال پیش: Homo sapiens
در سال 2017 گروهی به سرپرستی ژان-ژاک اوبلن (Jean-Jacques Hublin) فسیل‌هایی را از Jebel Irhoud، یک محوطه غاری در مراکش، در مجله Nature منتشر کرد. فسیل‌ها حدود 300,000 سال قدمت دارند و اکنون قدیمیترین اعضای شناخته‌شده گونه ما شمرده می‌شوند.
آن نتیجه دو کار کرد. خاستگاه Homo sapiens را حدود 100,000 سال به عقب برد. و نقشه را جابه‌جا کرد. مراکش در شمال آفریقاست، نه شرق آفریقا، پس Homo sapiens نخستین از همان زمان در سراسر قاره پخش بودند.
جمجمه‌های Jebel Irhoud یک موزاییک‌اند. صورت، فک و دندان‌ها خیلی شبیه ما است. کاسه سر بلند و کم‌ارتفاع است، بیشتر شبیه گونه‌های قدیمی‌تر. صورت‌های امروزی پیش از شکل جمجمه‌های امروزی آمدند.
مغز انسان امروزی به‌طور میانگین حدود 1,350 سانتیمتر مکعب است. اما اندازه مغز را به رتبه‌بندی تبدیل نکنید. مغز نئاندرتالها از ما بزرگ‌تر بود، و اندازه مغز در انسان‌های زنده خیلی فرق می‌کند بی‌آن‌که با توانایی هم‌راستا باشد.
چند گونه انسانی، همه با هم
حدود 50,000 سال پیش زمین دست‌کم چهار نوع انسان را همزمان در خود داشت:
- Homo sapiens، در حال پخش شدن از آفریقا
- نئاندرتالها در اروپا و غرب آسیا
- دنیسووانها در آسیا
- Homo floresiensis، گونه‌ای کوچک‌اندام که در سال 2003 در جزیره Flores در اندونزی پیدا شد
Homo naledi را هم اضافه کنید، که در سال 2015 از سامانه غارهای Rising Star در آفریقای جنوبی اعلام شد و بعدها قدمتش میان حدود 335,000 تا 236,000 سال پیش تعیین شد، و بوته باز هم شلوغ‌تر می‌شود.
این قوی‌ترین استدلال علیه تصویر نردبان است. نردبان در هر ارتفاع یک پله دارد. واقعیت چند شاخه کنار هم داشت.
شاخهها به هم رسیدند و DNA ثابتش می‌کند
این‌جا بخشی است که مردم را از همه بیشتر غافلگیر می‌کند. آن گونه‌ها فقط همزمان زندگی نمی‌کردند. آمیزش هم داشتند.
کسانی که نیاکان نزدیکشان بیرون از آفریقا بودهاند حدود 1 تا 2 درصد DNA نئاندرتال دارند. مقایسه ژنوم‌های امروزی با ژنوم نئاندرتال نشان می‌دهد این بخش‌ها امروز در کروموزوم‌های ما نشسته‌اند. بعضی جمعیت‌ها در ملانزی و گینه نو هم چند درصد DNA دنیسووان دارند.
پس نئاندرتالها کاملاً از بین نرفته‌اند. تکه‌هایی از آنها درون بخش بزرگی از انسان‌های زنده است.
چرا نردبان مدام برمی‌گردد
تصویر نردبان باقی می‌ماند چون کشیدنش آسان و به یاد سپردنش آسان است. از ما هم تعریف می‌کند، چون انسان را در بالای یک صعود می‌گذارد.
فرگشت بالا ندارد. شاخه دارد. هر گونه‌ای که امروز زنده است، از جمله ما، پس از دقیقاً همان مقدار زمان سپری‌شده روی نوک شاخک خودش نشسته است.
بعد کجا برویم
اگر می‌خواهید ببینید چرا انسانها از میمون‌های امروزی نیامده‌اند، آیا انسان از میمون فرگشت یافته است؟ را بخوانید. برای دیدن اینکه این تاریخ‌ها در سنگ چگونه اندازه گرفته می‌شوند، شواهد فسیلی را بخوانید. برای دیدن اینکه نتیجه DNA نئاندرتال چگونه به دست آمد، شواهد ژنتیکی را بخوانید.