ایده کلیدی: فرگشت هدفی ندارد. انتخاب طبیعی نمی‌تواند آینده را ببیند، زندگی مثل درخت شاخه می‌زند نه مثل نردبان بالا می‌رود، و هر گونهای که امروز زنده است دقیقاً به اندازه ما فرگشت یافته است.
این ایده از کجا میآید
بسیاری از مردم فرگشت را مثل بالارفتن تصور می‌کنند. زندگی ساده پایین نشسته است. ماهی‌ها بعد می‌آیند، سپس خزندگان، سپس پستانداران. انسان با غرور بالای همه ایستاده است. در این تصویر، فرگشت از ابتدا «تلاش می‌کرده» چیزی مثل ما بسازد.
این ایده قدیمی است. Lamarck که در اوایل دهه 1800 می‌نوشت باور داشت جانداران از شکل‌های ساده به‌سوی شکل‌های پیچیدهتر رانده می‌شوند. بسیاری از اندیشمندان قرن 1800 فرگشت را با ایده پیشرفت آمیختند. خود واژه «evolution» از واژه‌ای لاتین به معنای «باز شدن» میآید، انگار زندگی از روی یک متن پیش می‌رود.
داروین مخالف بود. در نامه‌ای در سال 1872 به طبیعی‌دان آمریکایی Alpheus Hyatt نوشت که پس از اندیشه طولانی متقاعد شده است «هیچ گرایش ذاتی به تحول پیش‌رونده وجود ندارد.» در آخرین چاپ On the Origin of Species که در همان سال منتشر شد نوشت انتخاب طبیعی لزوماً پیشرفت را در بر نمی‌گیرد. فقط تغییرهایی را ترجیح می‌دهد که به یک جاندار در شرایط خودش کمک می‌کنند.
انتخاب نمی‌تواند جلوتر را ببیند
انتخاب طبیعی برنامه‌ریز نیست. یک غربال است. در هر نسل، صفت‌های موروثی‌ای که در محیط کنونی به بقا و تولیدمثل کمک می‌کنند گسترش می‌یابند. صفت‌هایی که شاید روزی مفید باشند رفتار ویژه‌ای نمی‌بینند.
تنوع تازه هم به‌دلخواه نمی‌رسد. جهش‌ها چه کمک کنند چه نکنند پدید می‌آیند، چنان‌که در آیا فرگشت تصادفی است؟ توضیح داده شد. پس فرگشت فقط میتواند با آنچه اتفاقاً پیدا می‌شود بسازد، در جهانی که همین حالا هست.
درسی از 12 فلاسک
در سال 1988، زیست‌شناس Richard Lenski از یک نیای واحد 12 جمعیت از باکتری E. coli را آغاز کرد. از آن زمان همه در فلاسک‌هایی با همان غذا زندگی کرده‌اند. غذا قندی دارد که می‌خورند و همچنین ماده‌ای به نام سیترات (citrate) که E. coli معمولی وقتی اکسیژن هست نمی‌تواند از آن استفاده کند.
سیترات غذای مجانی‌ای بود که همان‌جا بود. با این حال بیش از 30,000 نسل هیچ جمعیتی راهی برای خوردنش فرگشت نداد. بعد، حدود نسل 31,500، یک جمعیت این کار را کرد. وقتی گروه با نمونه‌های منجمد تاریخ را «دوباره پخش» کرد، دید این کار به جهش‌های تصادفی پیشین در همان یک جمعیت بستگی داشت.
هر 12 جمعیت در رشد در فلاسک‌شان بهتر شدند. اما اگر فرگشت هدفی داشت، انتظار می‌رفت همه به‌سوی یک جایزه رژه بروند. در عوض، 11 جمعیت هرگز ترفند سیترات را پیدا نکردند، و آن یکی که پیدا کرد به تاریخی خوش‌شانس نیاز داشت. آنچه فرگشت یافت به آنچه پیش‌تر رخ داده بود بستگی داشت، نه به جایی که آزمایش «باید» به آن برسد.
یک درخت، نه یک نردبان
تصویر بهتر یک درخت پرشاخه است. هر گونه زنده در نوک شاخه خودش نشسته است. شاخهها دو شاخه می‌شوند و بعضی با انقراض گونه‌ها می‌میرند. هیچ شاخه‌ای «پله پایین‌تری» نیست که به دیگری برسد.
برای همین انسان از میمون‌های امروزی نیامده است، چنان‌که در آیا انسان از میمون فرگشت یافته است؟ توضیح داده شد. هر دو نوک شاخه‌اند و نیاکان قدیمی‌تری مشترک دارند.
نردبان همچنین پنهان میکند فرگشت چند جهت میتواند برود. بعضی شاخهها بزرگ‌تر شدند و بعضی کوچک‌تر. بعضی پیچیدهتر شدند و بسیاری سادهتر.
از دست‌دادن صفت‌ها هم فرگشت است
اگر فرگشت «بیشتر» را نشانه می‌رفت، انتظار نداشتیم چیزی را بردارد. اما همیشه برمی‌دارد.
ماهیهای کور غار
ماهی تترای مکزیکی (Mexican tetra) در رودخانه‌های مکزیک زندگی میکند و چشم‌های عادی دارد. اما ماهی‌هایی از همان گونه در حدود 30 غار در شمال شرق مکزیک هم پیدا شده‌اند. در تاریکی مطلق، بسیاری از این ماهیهای غار چشمهایشان را از دست دادهاند. چشمهایشان در جنین شروع به شکل‌گرفتن میکند، بعد رشد را متوقف میکند، از بین می‌رود و پوست رویش را می‌پوشاند. چند جمعیت غارنشین چشمهایشان را جداگانه از دست دادند.
ماهیهای غار چیزهایی هم به دست آوردند، مثل جوانه‌های چشایی بیشتر و آرواره‌های بزرگ‌تر. بعضی از همان علامت‌های رشدی که چشم‌ها را کوچک می‌کنند این ویژگی‌های دیگر را تقویت می‌کنند. در غاری تاریک، چشم ارزش چندانی ندارد، در حالی که چشایی و لامسه به یافتن غذا کمک می‌کنند.
کرمهای نواری
کرمهای نواری از نیاکان کرم پهن آزادزی می‌آیند. با زندگی در روده جانوری دیگر، روده خودشان را کاملاً از دست دادهاند. غذا را از پوستشان جذب می‌کنند. پژوهشی در سال 2013 روی DNA چهار گونه کرم نواری نشان داد سر و اندام‌های حس نور هم ندارند و بسیاری از ژن‌هایی را که خویشاوندانشان هنوز دارند از دست دادهاند.
حتی انسان‌ها هم چیزهایی را از دست دادهاند
تبار خود ما هم صفت‌هایی را از دست داده است. بیشتر پستانداران میتوانند ویتامین C خودشان را بسازند. انسان‌ها و میمون‌های انسان‌نمای دیگر نمی‌توانند، چون همه ما نسخه خراب یکسانی از ژن لازم برای ساختنش داریم. نیاکان ما میوه فراوان می‌خوردند، پس از دست‌دادن این توانایی آسیب چندانی به آنها نزد. امروز باید ویتامین C را از غذا بگیریم.
این از دست‌دادن‌ها شکست نیستند. در محیطی که هر جانور در آن زندگی میکند، بدن سادهتر خوب کار میکند. نمونه‌های بیشتری از اندام‌های باقی‌مانده و از دست‌رفته را در ساختارهای بازمانده و طراحی ناکامل می‌بینید.
ساده میتواند بسیار موفق باشد
اگر فرگشت پیچیدگی را نشانه می‌رفت، باکتریها بازنده بودند. نیستند.
پژوهشی در سال 2018 جرم کل انواع مختلف زندگی روی زمین را، بر پایه کربنی که دارند، برآورد کرد. باکتریها حدود 70 میلیارد تن کربن شدند. همه جانوران با هم، از مورچه تا نهنگ تا انسان، حدود 2 میلیارد تن. عدد باکتریها نامطمئن است و ممکن است چند برابر بیشتر یا کمتر باشد، اما آشکارا بسیار بیشتر از همه جانوران روی هم است.
زندگی تک‌سلولی میلیاردها سال پیش از پیدایش هر جانوری سیاره را برای خودش داشت. باکتریها در چشمه‌های جوشان، سنگ‌های ژرف، یخ و درون بدن خود ما زندگی می‌کنند. با معیاری که در فرگشت اهمیت دارد، یعنی زنده‌ماندن و زاد و ولد، آنها موفقیتی عظیم‌اند.
هر گونه زنده «به یک اندازه فرگشت‌یافته» است
مردم گاهی یک گونه را «فرگشت‌یافته‌تر» از گونهای دیگر می‌نامند. این در زیست‌شناسی معنا ندارد.
هر جاندار از زنجیره‌ای ناگسسته از نیاکان میآید که تا نخستین سلولها کشیده می‌شود. پژوهشی در سال 2024 برآورد کرد آخرین نیای مشترک همه زندگی امروزی حدود 4.2 میلیارد سال پیش زندگی می‌کرد. دانشمندان هنوز درباره عدد دقیق بحث دارند. اما تاریخ هر چه باشد، برای همه یکسان است. تبار شما، تبار یک باکتری و تبار یک عروس دریایی همگی به یک اندازه به عقب می‌روند.
پس باکتری امروزی بازمانده‌ای باستانی نیست. تازه‌ترین عضو تباری است که درست به اندازه تبار ما در حال تغییر بوده است.
«بهتر» هم به جایی که ایستاده‌اید بستگی دارد. انسان‌ها در حل مسئله و به‌کاربردن ابزار بسیار خوب‌اند. اما انسان نمی‌تواند در چشمه جوشان زندگی کند، یا بی‌اکسیژن زندگی کند، یا مثل بعضی میکروب‌ها چوب هضم کند. هر گونه با شیوه زندگی خودش جور است. هیچ مقیاس واحدی وجود ندارد که بشود همه آنها را روی آن رتبه‌بندی کرد.
| ادعای رایج | زیست‌شناسی چه می‌گوید |
|---|---|
| انسان‌ها فرگشت‌یافته‌ترین‌اند | همه گونه‌های زنده به یک اندازه زمان فرگشت یافتهاند |
| فرگشت چیزها را بهتر میکند | فرگشت چیزها را با شرایط کنونی‌شان سازگارتر میکند |
| فرگشت چیزها را پیچیدهتر میکند | میتواند پیچیدگی بیفزاید یا بکاهد |
| زندگی ساده شکست است | زندگی ساده از موفق‌ترین‌ها روی زمین است |
آیا اصلاً روندی هست؟
یک الگوی واقعی هست. پیچیده‌ترین جاندار روی زمین امروز بسیار پیچیدهتر از پیچیده‌ترین جاندار 3 میلیارد سال پیش است. اما این به این معنا نیست که فرگشت جهتی دارد.
زندگی با سلول‌های ساده آغاز شد. جای تقریباً هیچ برای سادهتر شدن نبود، اما برای پیچیدهتر شدن جا بود. در زمانی بسیار دراز، چند شاخه چنین کردند. در همین حال، بیشتر زندگی کوچک و ساده ماند. گستره زندگی وسیع‌تر شد، اما جاندار معمولی هنوز یک تک‌سلولی است.
بهترین پاسخ یک‌جمله‌ای
اگر پاسخ کوتاه و دقیقی می‌خواهید، این را به کار ببرید:
«فرگشت هدفی ندارد؛ جانداران را با شرایط کنونی‌شان جور میکند، که میتواند آنها را سادهتر یا پیچیدهتر کند، و هیچ گونه زنده‌ای فرگشت‌یافته‌تر از دیگری نیست.»
گام بعد
برای دیدن این‌که چرا ما پسرعموی دیگر نخستی‌ها هستیم، نه نوادگانشان، آیا انسان از میمون فرگشت یافته است؟ را بخوانید. برای دیدن این‌که اندام‌های از دست‌رفته و باقی‌مانده چه چیزی را نشان میدهند، ساختارهای بازمانده و طراحی ناکامل را بخوانید. برای دیدن این‌که چرا «شایسته‌ترین» یعنی «بهترین» نیست، آیا بقای شایسته‌ترین یعنی قوی‌ترین زنده می‌ماند؟ را بخوانید.