ایده کلیدی: در زیستشناسی، «شایستهترین» یعنی قوی‌ترین، تندترین یا بی‌رحم‌ترین نیست. یعنی بهترین سازگار برای زندهماندن و به جا گذاشتن فرزند در یک محیط معین، و این میتواند یعنی همکاری، مراقبت از بچه‌ها یا صرفاً جذاب‌بودن برای جفت.
چرا این باور نادرست درست به نظر می‌رسد
عبارت «بقای شایستهترین» شبیه یک شعار ورزشی است. در انگلیسی روزمره، آدم fit قوی و سالم است. پس تصور فرگشت به‌صورت نبردی بی‌پایان که فقط سرسخت‌ترین‌ها در آن برنده می‌شوند آسان است.
در طبیعت نبرد کم نیست. اما تصویر نبرد بیشتر چیزهایی را که واقعاً تعیین میکنند کدام صفتها گسترش یابند کنار می‌گذارد. برای فهمیدن چرا، خوب است بدانیم این عبارت از کجا آمد و زیست‌شناسان از «شایسته» چه می‌فهمند.
چه کسی این عبارت را ساخت
Charles Darwin این عبارت را نساخت. فیلسوف انگلیسی Herbert Spencer نخستین بار در سال 1864 در کتابش Principles of Biology آن را به کار برد. او آن را راه دیگری برای گفتن همان چیزی نوشت که داروین انتخاب طبیعی نامیده بود.
در سال 1866، Alfred Russel Wallace که ایده انتخاب طبیعی را مستقل از داروین به آن رسیده بود نامه‌ای بلند به او نوشت. او نگران بود که «انتخاب طبیعی» خواننده‌ها را به تصور طبیعت بهعنوان شخصی که عمداً انتخاب میکند بیندازد. او به‌جای آن عبارت Spencer را پیشنهاد کرد. داروین پذیرفت که مفید است و آن را در سال 1869 به چاپ پنجم On the Origin of Species افزود. با این حال، «انتخاب طبیعی» را همچنان اصطلاح اصلی‌اش نگه داشت.
در زمان Spencer، «fit» به چیزی نزدیک‌تر به «سازگار و جور» اشاره داشت، مثل کلیدی که در قفل می‌نشیند. به معنای «خوش‌هیکل در باشگاه» نبود.
داروین همچنین روشن کرد از تنازع بقا چه منظوری دارد. گفت این اصطلاح را به معنایی گسترده به کار می‌برد که شامل وابستگی جانداران به یکدیگر هم میشود. و گفت مهم‌ترین بخش فقط زنده ماندن نیست، بلکه موفقیت در به جا گذاشتن فرزند است.
شایستگی در زیستشناسی یعنی چه
امروز زیست‌شناسان واژه شایستگی (fitness) را دقیق به کار می‌برند. شایستگی یعنی یک جاندار ژنهایش را تا چه اندازه خوب به نسل بعد می‌رساند. معمولاً با شمار فرزندانی که زنده میمانند و خودشان زاد و ولد میکنند سنجیده میشود.
این نتایج شگفت‌آوری دارد:
- جانور عظیم و نیرومندی که هرگز زاد و ولد نمی‌کند شایستگی صفر دارد.
- جانور کوچک و ساکتی که بچه‌های سالم بسیاری بزرگ میکند شایستگی بالا دارد.
- جانور میتواند جوان بمیرد و باز هم بسیار شایسته باشد، اگر پیش از آن زاد و ولد کرده باشد.
شایستگی به محیط هم بستگی دارد. پوشش ضخیم در جای سرد مفید است و در جای گرم بار اضافی. هیچ بدن «شایستهترین»ی وجود ندارد که همه‌جا برنده باشد.
شایستگی نسبی هم هست. مهم این نیست که جانور به معنایی مطلق خوب باشد، بلکه این است که از دیگر هم‌نوعانی که اطرافش زندگی میکنند فرزند بیشتری به جا بگذارد. خرگوش لازم نیست از روباه تندتر بدود. فقط باید کمی بیشتر از خرگوش‌های دیگر آن اطراف فرار کند. در نسل‌های بسیار، تفاوت‌های کوچکی از این دست تعیین میکنند کدام صفتها رایج شوند.
| معنای روزمره «شایسته» | معنای زیست‌شناختی «شایسته» |
|---|---|
| قوی، تند، سالم | فرزندان زنده‌مانده بسیار به جا می‌گذارد |
| همه‌جا یکسان | به محیط بستگی دارد |
| درباره یک بدن | درباره انتقال ژن‌ها در طول نسل‌ها |
| اغلب یعنی شکست دادن دیگران | میتواند یعنی کمک به دیگران |
وقتی دنیا عوض میشود شایسته‌ترین‌ها هم عوض می‌شوند
Peter و Rosemary Grant از دهه 1970 فنچ‌های داروین را در جزیره کوچک Daphne Major در گالاپاگوس بررسی کرده‌اند. در سال 1977 خشکسالی آمد. باران بسیار کم بارید، پس گیاهان دانه کمی ساختند و دانه‌های کوچک و نرم زودتر از همه تمام شدند.
بین سال‌های 1976 و 1978، جمعیت فنچ‌های زمینی میانه جزیره حدود 85 درصد کاهش یافت. پرنده‌هایی که از همه بهتر زنده ماندند بزرگ‌تر بودند و منقار ضخیم‌تری داشتند. آن‌ها می‌توانستند دانه‌های بزرگ و سخت باقی‌مانده را بشکنند. فرزندانشان به‌طور میانگین منقار بزرگ‌تری داشتند.
در سال‌های بعد با بارندگی زیاد، دانه‌های کوچک دوباره رایج شدند و منقارهای کوچک‌تر موفق‌تر بودند. منقار «شایستهترین» عوض شده بود چون غذا عوض شده بود. هیچ چیزِ پرنده‌ها به‌طور کلی بهتر نشده بود. فقط با شرایط آن لحظه جور بودند.
شایسته همیشه به معنای قوی نیست
پرندگان نر بیوه‌پرنده دم‌بلند (long-tailed widowbird) در کنیا دمی حدود نیم متر دارند. این خیلی بلندتر از بدنشان است. چنین دمی به پرنده در جنگیدن یا فرار از شکارچی کمک نمی‌کند. پس چرا وجود دارد؟
بین 1981 و 1982، زیست‌شناس سوئدی Malte Andersson این را آزمود. او با 36 نر کار کرد. دم بعضی را تا حدود 14 سانتی‌متر کوتاه کرد. تکه‌های بریده‌شده را به دم نرهای دیگر چسباند و دمشان را حدود 25 سانتی‌متر بلندتر کرد. نرهایی که دم بلندتر داشتند در قلمروشان لانه‌های تازه بیشتری ساخته شد تا نرهای با دم عادی یا کوتاه.
درس این است که ماده‌ها بلندترین دم‌ها را ترجیح دادند. دم یک نر را جذاب‌تر میکند و شایستگی‌اش را بالا می‌برد، حتی اگر از جهات دیگر بار اضافی باشد. این نوع انتخاب که با گزینش جفت پیش می‌رود انتخاب جنسی (sexual selection) نام دارد.
همکاری و مراقبت میتواند شایستهترین راهبرد باشد
اگر فرگشت فقط خودخواهی را پاداش می‌داد، انتظار نداشتیم جانوران تقسیم کنند یا مراقبت کنند. اما هر دو رایج‌اند.
خفاشهای خونآشام شام‌شان را تقسیم میکنند
خفاشهای خونآشام معمولی فقط از خون تغذیه میکنند و نمی‌توانند انرژی زیادی ذخیره کنند. خفاشی که حدود 70 ساعت بدون غذا بماند از گرسنگی می‌میرد. در هر شب، بعضی خفاش‌ها غذایی پیدا نمی‌کنند.
در پژوهشی که در سال 1984 منتشر شد، Gerald Wilkinson نشان داد خفاشهای سیر اغلب خون را بالا می‌آورند تا هملانهایهای گرسنه را غذا بدهند. بیشتر با خویشاوندان و خفاش‌هایی که خوب می‌شناسند تقسیم میکنند. آزمایش‌های بعدی نشان داد خفاش‌هایی که پیش‌تر غذا گرفته بودند بیشتر احتمال داشت بعداً غذا بدهند. تقسیم‌کردن به همه افراد گروه کمک میکند شب‌های بد را از سر بگذرانند، پس این عادت شایستگی خفاش‌هایی را که انجامش می‌دهند بالا می‌برد.
پنگوئنهای امپراتور به هم میچسبند و منتظر میمانند
پنگوئنهای امپراتور در زمستان قطب جنوب زاد و ولد میکنند. پس از آن‌که ماده تک‌تخمش را می‌گذارد، آن را به نر می‌سپارد و برای غذا خوردن به دریا می‌رود. نر تخم را 65 تا 75 روز روی پاهایش نگه می‌دارد. تا وقتی جوجه از تخم درمی‌آید، حدود چهار ماه چیزی نخورده است.
او با چسبیدن به نرهای دیگر زنده می‌ماند. پرنده‌ها به‌نوبت و آهسته از لبه سرد بیرونی دسته به مرکز گرم می‌خزند. چسبیدن به هم گرمایی را که هر پرنده از دست می‌دهد خیلی کم میکند. هیچ پنگوئن تنهایی در این «برنده» نمی‌شود. نرهایی که همکاری میکنند، و پدرهایی که از تخمهایشان مراقبت میکنند، همانانند که جوجه بزرگ میکنند.
مراقبت والدین، تقسیم‌کردن و کار تیمی همگی راه‌هایی برای به جا گذاشتن فرزند بیشترند. در زیستشناسی، اغلب دقیقاً همین‌ها شکل «شایسته» بودن‌اند.
چرا یک قاعده اخلاقی نیست
در اواخر قرن 1800 و اوایل قرن 1900، بعضی نویسنده‌ها «بقای شایستهترین» را برداشتند و به جامعه انسانی اعمال کردند. استدلال می‌کردند ثروتمندان ثروتمندند چون از نظر زیستی بهترند، و کمک به فقیران یا بیماران برخلاف طبیعت است. این ایدهها بعداً زیر عنوان داروینیسم اجتماعی (social Darwinism) دسته‌بندی شدند. مورخ Richard Hofstadter این عنوان را با کتابش درباره اندیشه آمریکایی در سال 1944 به‌طور گسترده شناساند.
Spencer را اغلب با این دیدگاه‌ها مرتبط میکنند، هرچند مورخان هنوز درباره اینکه ایده‌های خودش واقعاً تا چه حد خشن بود بحث دارند. تفکر مشابهی به جنبش اصلاح نژاد (eugenics) دامن زد که در چند کشور به قوانین عقیمسازی اجباری انجامید.
زیستشناسی از هیچ‌کدام از این‌ها پشتیبانی نمی‌کند، به دو دلیل:
- شایستگی ارزش نیست. شایستگی فقط می‌سنجد چند فرزند یک ژن را به جلو می‌برند. چیزی درباره اینکه چه کسی خوب، باهوش یا سزاوار است نمیگوید.
- توصیف‌کردن دستوردادن نیست. علم میتواند توصیف کند در طبیعت معمولاً چه رخ می‌دهد. نمی‌تواند بگوید ما چه باید بکنیم. بیماری هم در طبیعت پخش میشود و هیچ‌کس فکر نمی‌کند این پخش‌کردن بیماری را درست میکند.
بهترین پاسخ یک‌جمله‌ای
اگر پاسخ کوتاه و دقیقی می‌خواهید، این را به کار ببرید:
«در زیستشناسی، شایسته‌ترین‌ها جاندارانی‌اند که در محیطشان بهتر از همه می‌توانند فرزند به جا بگذارند، و این اغلب یعنی همکاری یا مراقبت، نه فقط قوی‌بودن.»
گام بعد
برای دیدن اینکه فرایند گام‌به‌گام چگونه کار میکند، انتخاب طبیعی را بخوانید. برای دیدن اینکه چرا فرگشت هدفی ندارد، آیا فرگشت هدفی دارد؟ را بخوانید. برای دیدن اینکه کدام بخش‌های فرگشت با شانس سروکار دارند، آیا فرگشت تصادفی است؟ را بخوانید.